متون/نوقان در تاریخ-۳ سناباد قدیم از همشهری عزیز اقای دکتر محمدحسن ابریشمی


 

 

با آغاز شکل‌گیری آبادی مشهد مقدس، در اطراف مرقد حضرت رضا(ع)، در کنار روستای سناباد «از قرای نوقان طوس» (یاقوت، ج ۳، ص ۲۵۹) به تدریج موضع سناباد به یکی از محلات مشهد بدل شده است. در نزدیک شهر مقدس مشهد مواضع «دستگرد ر دستجرد» و «منصوریه» و «نوقان» از توابع طوسی قرار داشته که در حملة مغولان ویران شده و تنها نام آنها در وجوه تسمیه درب یا دروازه و محله‌های شهر مشهد در تداول عمومی باقی بوده و برحسب اقتضا در برخی از وقایع ادوار گذشته در منابع آمده است.
از باب نمونه یاقوت، که تقریباً مقارن با حملة مغول سه سال در خراسان می‌زیسته (سال‌های ۶۱۴-۶۱۶ ه‍‌) از دو روستا با نام «دستجرد» در زمرة توابع طوس یاد کرده (معجم‌البلدان، ج ۲، ۴۵۴). قطعاً دو روستای موصوف در حملة مغولان همچون دیگر آبادی‌های طوس منهدم شده است. زیرا دو قرن بعد از آن، حافظ ابرو، در سال ۸۱۹ هجری ازدو روستای مزبور، موسوم به «دستجرد ر دستگرد» سخنی نمی‌گوید، چون وجود نداشته است، اما از «محلة دستجرد» در شمار محلات مشهد یاد می‌کند (سطور پایین‌تر). بر این اساس عدم ذکر نام دو روستای «دستجرد» دلالت بر انهدام آنها در حملة مغول دارد، و پیوستن تدریجی عرصة مواضع آنها به محدودة شهر مشهد موجب انتساب آن مواضع به «دستجرد»‌تحت وجه تسمیة «محلة دستجرد» شده است. طبعاً با توسعة بافت شهر مشهد و تجدید بنای باروی شهر، درب یا دروازة مُشرِف بر این محله به «دروازة دستجرد ر دستگرد» شهرت یافته است. وجوه تسمیة «محلة دستجرد» و «دروازة دستجرد» گاهی در شرح وقایع تاریخی مشهد آمده، اما پس از ویرانی حصار شهر نام این دروازه، همانند اسامی اغلب محله‌ها و دروازه‌ها به تدریج از تداول عمومی حذف شده است. مثال و نمونة مشابهی دیگر، عطا ملک جوینی (وفات ۶۵۸‍‌)، در شرح احوال «امیر ارغون» از امرای مغولی (وفات ۶۷۳ در طوس) که در سال ۶۳۱ به حکومت خراسان منسوب شد، به بازدید وی از ابنیة کوشک‌های ویرانة «منصوریه» طوس، و صدور دستور ساختن آنها، اشاره کرده، این واقعه در حدود ۳۰ سال پس از حملة ویرانگرانة مغولان، و قبل از سال ۶۵۴ اتفاق افتاده است ( تاریخ جهانگشای، ج ۲، ص ۲۴۷):
امیر ارغون با ملوک و امرا و اصحاب… به «اَرزَنقاباد» مرو نزول کرد… از آنجا به طوس روان شد، و به عمارت ‏‎]‎ساختن‎[‎‏ «منصوریه» و قصور آن، که اِندِراس‌‏‎]‎‏ خرابی‏‎[‎‏ کلی پذیرفته بود، و اثر عمارت از مدت‌های مدید باز از صحن آن رفته شده، اشارت راند، و ملک اختیارالدین ابیورد را بدان مصلحت موسوم کرد…
شادروان محمد قزوینی «منصوریه» را «باغ و سرایی در طوس» متذکر شده است (همان، ص۳۴۳ )؛ باغ یا موضع «منصوریه» بعدها، همانند «سناباد» و «دستجرد» در محدودة آبادی مشهد قرار گرفته و محله‌ای نیز بدان منسوب شده، چنان که حافظ ابرو اشاره می‌کند (جغرافیای حافظ ابرو، ص ۹۹):
این مشهد مقدس چند محله است: محلة کاریز، محلة سناباد، محلة چاه نو، محلة دستجرد، محلة منصوریه، محلة ابوبکر آباد، محلة پس‌باره.
حسین موسوی ملقب به «مغانی» در سال ۱۳۴۲ شمسی مطالبی دربارة شهرهای قدیمی طوس٫ از جمله «نوقان» و «طوس»، بی‌ذکر مأخذ نقل کرده است. ظاهراً بخشی از مطالب وی برگرفته از مطلع السعدین (تألیف عبدالرزاق سمرقندی) و مطلع الشمس (تألیف اعتمادالسلطنه) و پاره‌ای مبتنی بر منابع ناشناخته یا باورهای عامه یا شنیده‌ها و اظهارنظر مؤلف است (بهشت شرق، ص ۱۹، ۲۰):
نوقان. بر جایگاه مشهد و در جلگه مصفای بین «تروغ»، طُرُق کنونی، و آبادی کوهستانی «تُروغبَد»، طرقبة فعلی، واقع بوده و تاسناباد چندان فاصله نداشته است. این شهر در حملة مغول ویران گردید، و از آن پس مردم در «محلة نوقان» که در شمال شرقی مدفن حضرت رضا علیه‌السلام واقع است، تجدید بنا نمودند… طابران یا شهرِطوس٫٫٫ این شهر از آبادی‌های بزرگ خراسان بوده که دورش۶ کیلومتری و دارای ۱۵۶ برج بوده است و دروازه‌ای که از آنجا به «نوقان» می‌آمده‌اند در جنوب شرقی شهر قرار داشته… در سال ۵۴۸ طوس به دست طایفة غُز ویران گشت، مردان را کشتند و زنان را اسیر ساختند، و در زمان امیر تیمور نیز مردم طوس قتل عام و قریب ده هزار نفر کشته شدند. و برکناره دروازة شهر از سرکشتگان برج‌ها ساختند، و مردمانی را که باقی مانده بودند، به امر امیرتیمور، در «نوقان» سکونت دادند…
در مطالب مزبور نکاتی قابل تأمل آمده است، از جمله در مطلب نخست، این مورد که: «شهر نوقان در حملة مغول ویران گردید» درست است، اما این نکته که: «از آن پس مردم در محلة نوقان تجدید بنا نمودند» نادرست به نظر می‌رسد. در مطلب دوم «قتل عام مردم طوس» در زمان تیمور در سال ۷۹۱ اتفاق افتاده، اما این مورد که: «مردمانی را که باقی مانده بودند به امر تیمور در نوقان سکونت دادند» نادرست است. زیرا برابر مستندات موجود، اولاً همان سان که گذشت شهر نوقان در حملة مغولان منهدم شده است، به همین دلیل پس از ویرانی آن هیچ مستندی دال بر موجودیت شهر نوقان در اعصار بعدی وجود ندارد. ثانیاً در منابع عصر تیموریان از کشتارهای طوس در سال ۷۹۱ سخن رفته، مثلاً فصیحی خوافی (فصیح احمد خوافی، ۷۷۷-۸۴۹ ه‍‌)، در ذیل وقایع سال ۷۹۱ از جمله نوشته است (مجمل فصیحی، ج ۳، ص ۱۳۰):
یاغی شدن «حاجی بیگ جونی قربان» در طوس و رفتن «امیرزاده امیرانشاه‎]‎‏ فرزند تیمور‏‎[‎‏ گورکان»، و لشکرهای خراسان با «امیرآقبوقا» و سایر امرا، به حرب حاجی بیگ مذکور به طوس و گرفتن ‏‎]‎شهر‎[‎‏ بعد از گریختن حاجی‌بیگ، و قتل دوازده هزار از مردم طوس٫٫٫ و بعد از این واقعه کوفتن بعضی از شهربند‏‎]‎‏: حصار، باروی شهر‏‎[‎‏ طوس و بعضی از دیوار قلعة اندرون طوس و انداختن بعضی از سر منارة طوس٫
مشروح واقعة مزبور را کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی (۸۱۶-۸۸۷ ه‍‌) نیز نقل کرده و از جمله نوشته است (مطلع السعدین، ج ۱، دفتر ۲، ص ۶۲۶، ۶۲۷):
… از سرها بر دروازه‌ها مناره‌ها ساختند… و چون ده هزار آدمی در طوس به قتل آمد شاهزاده ‏‎]‎ایرانشاه‎[‎‏ حکم فرمود بقیه‌السیف
‏‎]‎‏: جان بدر بردگان‎[‎‏ را امان دهند و فتح نامه به اطراف خراسان فرستاد… و «یونس جاونی قربانی» را، که بی‌اجازت کسان خود را به «مشهد» فرستاده بود، حکم قتل فرمود…‏
حاصل سخن آنکه شهر باستانی «نوقان» از توابع طوس، پس از شکل‌گیری آبادی اولیة شهر مقدس مشهد در موضع «سناباد» یا نزدیک به آن در قرن سوم هجری، پس از توسعة بافت شهر، و ایجاد حصار و دروازه در پیرامون آن، برخی از دروازه‌ها وجه تسمیة خود را از شهرها و روستاهای طوس گرفته‌اند. از آن جمله «درب» یا دروازه‌ای که از شهر مشهد به سوی شهر نوقان می‌رفته‌اند، در تداول عامه به «دروازة نوقان» موسوم شده است. پس از انهدام شهر نوقان توسط مغولان در سال ۶۱۸ هجری نیز، نام «دروازة نوقان» تا اواخر عصر قاجاریه در افواه عمومی استمرار داشته است.
در عین حال گاهی در متون کهن نیز، ضمن شرح وقایع تاریخی، یا دیگر رویدادهای نواحی طوس و مشهد مقدس، برحسب اقتضا از «دروازة نوقان» و گاه «درب نوقان» یاد شده است. از باب نمونه میرزا بیگ جنابدری ‏‎]‎‏: گنابادی‏‎[‎‏ در روضه الصفویه (تألیف ۱۰۳۶‍‌) در ضمن وقایع دوران حکومت سلطان محمد صفوی (۹۸۵-۹۹۵ ه‍‌) از برخی دروازه‌های مشهد نام می‌برد (روضه‌الصفویه، ص ۶۸۴):
… مرتضی قلی خان ‏‎]‎حاکم مشهد‎[‎‏ با سپاه گرانِ خراسان از مشهد به خارج میل نموده در درب صیدگاه لشکر قرار دارد. خوانین عالی‌شأن در خارج درب نوغان ‏‎]‎‏: نوقان‏‎[‎‏ سراپردة پادشاه نوجوان… برافراشته… در حین غروب آفتاب از طرف کوهستان طرق خود را به معسکر مرتضی قلی خان رسانیدند…
همو، در شرح تسخیر شهر مشهد توسط «عبدالمؤمن سلطان» ازبک، در سال ‏‏۹۹۸ه‍ ر ۱۵۸۰ م، و قتل عام عظیم اهالی از جمله نوشته است: «… از طریق سرخس متوجه مشهد مقدس گردید. بعد از وصول از درب نوقان تا درب عیدگاه سپاه وی به ارتفاع‏‎]‎‏:برپایی‏‎[‎‏ خیام ‏‎]‎خیمه‌ها‎[‎‏ پرداختند» (همان، ص ۶۱۰). جنابدی از دو دروازة دیگر شهر مشهد در عصر صفویه، چون «درب میدان» و «درب میرعلی»، نیز نام برده است (همان، ص ۶۶۲-۶۸۵). مقارن همان ایام، اسکندربیگ ترکمان، در عالم آرای صفوی (ص ۵۶۱) از «دروازة میرعلی آمو» یاد کرده، و مؤلف عالم آرای نادری در شرح وقایع دوران حکومت نادرشاه افشار (۱۱۴۸-۱۱۶۰ ه‍‌) اسامی درب و دروازه‌های مشهد را ـ چون «درب خیابان بالا»، «درب عیدگاه»، «دروازة دستگرد»، «دروازة میرعلی یمان‎]‎؟ آموی؟‎[‎‏» و «دروازة نوقان» آورده است (عالم آرای نادری، ج ۳، فهرست جاها، ص ۱۲۸۰).
چندی بعد محمدتقی نوری، در اشرف التواریخ (ص۵۳۴، اسامی اماکن) طی شرح وقایع سال ۱۲۱۴ ه‍ ‌(۱۲۷۸ شر ۱۷۹۹م) از دروازه‌های: نوقان، سراب، ارگ کهنه، خیابان علیا و عیدگاه یاد کرده است. نوری در شرح واقعة تسخیر مشهد، به هنگامی که نادر میرزا افشار (نوة نادرشاه فرزند شاهرخ) در این شهر سنگر گرفته و دروازه‌ها را بسته، به چگونگی محاصره شهر توسط لشکریان حکام ولایات پرداخته و ضمن آن از برخی دروازه‌های مشهد یاد کرده است ( اشرف التواریخ، ج ۱، ص ۸۷):
از آن جمله «رباط بابا قدرت»۲۲ که در «دروازة عیدگاه» و «مصلی» واقع است به محمد اسحاق خان ‏‎]‎قرایی‎[‎‏ سردار تربت حیدریه و اسماعیل خان هزاره و میرکریم داودخان تیموری مفوض ‏‎]‎شد‎[‎، و «دروازة نوقان» به امیرگونه خان ایلخانی، و «دروازة سراب» به امیراسماعیل خان قاینی، و «دروازة خیابان علیا» به خوانین و تفنگچیان ترشیزی و طبسی محول گردید…
فاضل بسطامی (نوروز علی بن محمد باقر، تولد ۱۲۲۷ در بسطام، وفات ۱۳۰۹ در مشهد)۲۳، در فردوس التاریخ (تاریخ ارض اقدس رضوی)، از تألیفات تحقیقیِ تاریخیِ عصر قاجاریه در قرن ۱۳ هجری، دربارة مشهد مقدس، از شهر «نوقان» (با حرف «ق»)، و «دروازة نوقان ر نوغان» (با حروف «قرغ» یاد کرده است. از آن جمله ضمن معرفی «طابران» از قول یاقوت حموی (ج ۴، ص ۹۹)، با اشاره به شهر «نوقان»، از «سناباد» سخن گفته است، و می‌افزاید:«نوقان چون شهر بسیار معتبری بوده، زمین سناباد، که در مجاورت او ‏‎]‎نوقان‎[‎‏ بوده متعلق به او بوده…» (ص ۲۳)؛ همو، با نقل حدیثی از امام رضا (ع)، به وضعیت موضع بقعة غریبانة آن حضرت در قدیم پرداخته، و به فاصلة دروازة نوقان تا سناباد اشاره کرده است (ص ۲۷)

پی‌نویس‌ها:
۲۲‏. اعتمادالسلطنه دربارة موقعیت «رباط بابا قدرت» و بانی آن نوشته است: «… از دروازه خیابان سفلی یا دروازة عبدگاه خارج شده ابتدا می‌رسند به حوض باباقدرت، بعد به رباط باباقدرت که اسحاق خان قرایی ساخته است» (مطلع الشمس، ص ۸۰۴).‏
۲۳‏. فاضل بسطامی، فردوس التواریخ (تاریخ ارض اقدس رضوی) به کوشش علیرضا اکرمی، تهران، کتابخانة مجلس، ۱۳۹۰٫‏

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *