مبادلات فرهنگی ـ فلاحتی ایران و هند دکتر محمدحسن ابریشمی – بخش‌هفدهم و پایانی

 

 

 

 

 

 

۴٫ زردچوبه: آشنایی ایرانیان با زردچوبه به عصر پارتها می‌رسد. در منابع پهلوی عهد ساسانی از زردچوبه سخن رفته است؛ اما به کاربرد آن در رنگرزی تصریح شده و به عنوان ادویه مصرفی نداشته و حتی تا دورة صفویه زردچوبه در آشپزخانه‌های ایرانیان جایی باز نکرده است. در منابع تاریخی، ادبی و نیز سروده‌های شاعران پارسی‌گوی از دیرباز تا امروز به‌ندرت می‌توان کلمة زردچوبه را ملاحظه کرد. حتی دو شاعر خوراک‌پردازِ عصر تیموریان، یعنی احمد اطعمه و بسحاق اطعمة شیرازی، همولایتی و مقارن حافظ (سدة ۸ق)، در سروده‌های خویش بیش از صد نوع غذا و مواد خوراکی یاد کرده‌اند که در چندین گونه از آنها، زعفران در رنگ، رایحه و تزیین بخشی نقش نمایان دارد؛ اما حتی نام زردچوبه را نیاورده‌اند.۱۵۱

با استیلای انگلیسی‌ها بر شبه‌قارة هند و نفوذ روزافزون آنان در خلیج‌فارس، اشاعة زردچوبه به عنوان ادویه بالا گرفت. زان پس در عهد قاجاریه واردات زردچوبة هند به ایران اوج گرفت و اکنون سالانه در حدود ۷میلیون کیلوگرم مصرف زردچوبة ایرانیان است،۱۵۲ در حالی که خواص و خصوصیاتی که برای آن مطرح می‌شود، جنبة تبلیغاتی دارد.۱۵۳ زعفران خوب ما را می‌برند و زردچوبه هر کیلوگرم وارداتی حدود ۴۰۰ تومان را در بسته‌های کمتر از صد گرم به بیشتر از بهای یک کیلوگرم آن عرضه می‌کنند! باری، ریشة یاریزوم ‏‎(Rhizome)‎‏ زردچوبه و زنجبیل در سال ۱۳۱۸قر ۱۹۰۰م توسط کاشف‌السلطنه به همراه تخم یا نهال چای، قهوه، کنف، دارچین، فلفل، میخک، هل، انبه، گنه گنه و غیر آن در ۴۰۰۰ گلدان از هند به ایران وارد می‌کند.۱۵۴

زردچوبه در برخی از نواحی کشت گردید، اما به علت فقدان آموزش کشاورزان از بین رفت. پس آن نیز افراد علاقه‌مند به اقتصاد و کشاورزی ایران ریشه زردچوبه را وارد کردند که به همان سرنوشت گرفتار آمد تا آنجا که زراعت زردچوبه در ایران را غیرممکن تصور کردند. در سال ۱۳۱۰ شمسی یکصد ریزوم زردچوبه از هند وارد و در ناحیة لاهیجان کشت گردید،۱۵۵ در سال ۱۳۱۷ محصول آن به سه تن، در سال ۱۳۱۸ به یازده تن، در سال ۱۳۱۹ به ۳۴ تن و در سال ۱۳۲۰ به ۵۶ تن رسید. در همین سال سید مصطفی شاعلایی (از کارشناسان قدیمی در امور فلاحت) مقدار کمی در اراضی تخت پولاد اصفهان کشت می‌کند «که نتیجة آن خیلی خوب بود؛ اما این گیاه بیشتر طالب نقاط نسبتاً گرم و مرطوب می‌باشد».۱۵۶ ظاهراً با درهم ریختن سازمان حکومتی ایران بعد از شهریور ۱۳۲۰ امور فلاحت نیز آشفته شد و کشت و تکثیر این گیاه گرفتار رکود و انقراض گردید. زنجبیل نیز پس از فوت کاشف‌السلطنه (۱۳۰۸ شمسی، مدفون در لاهیجان) در سال ۱۳۰۹ در لاهیجان کشت شده، اما به سبب عدم آشنایی کشاورزان از میان رفته است.۱۵۷

۵٫ صندل: معربِ «چندل»، درختی با چوب معطر به رنگ سرخ و سفید، از درختان نواحی استوایی و شبه‌قارة هند است که در ایران پیشینة مصرف دارویی و صنعتی کهن دارد. واژة مشهور «صندلی» منسوب به چوب این درخت است که در قدیم برای ساختن میز و صندلی و غیر آن از چوب صندل استفاده می‌کردند.۱۵۸ درخت صندل با چوب سرخ ‏‎(Pterocarpus santalinus L.)‎‏ با کاربردهای دارویی، رنگی، عطری و صنعتی از گونة با چوب سفید ‏‎(Santalum album L.)‎‏ پرمصرف‌تر و مشهورتر است. ابوریحان بیرونی شرحی از انواع درختان صندل و خواص و خصوصیات و مصارف آنها را نقل کرده است.۱۵۹سلیمان تاجر سیرافی در قرن چهارم ضمن شرح چگونگی سوزاندن جسد مردگان در هند، به مراسم سوزاندن پادشاه سراندیب (سیلانر سیام) بر روی توده‌ای از صندل، کافور و زعفران اشاره می‌کند.۱۶۰ برخی از مستندات دلالت بر آن دارد که امکان کاشت و پرورش درخت صندل در نواحی جنوبی ایران، مشرف بر خلیج‌فارس و دریای عمان، میسر است. مطابق گزارش شادروان کریم ساعی از قدیم‌ترین کارشناسان جنگل (متوفی ۱۳۲۲ش): در سالهای ۱۳۰۵ و ۱۳۰۷، ناخدای یکی از کشتی‌های بادی زنگباری به نام سلیمان، نهال صندل را به ایران می‌آورد. کارگزاری در بوشهر ۲۰۰ اصلة آن را در کنار مرداب و شهر بوشهر غرس می‌کند و به شکل بیشة کوچکی درمی‌آید. پس از چندی به دستور فرماندار بوشهر آن را می‌سوزانند. کارگزار بوشهر مجدداً ۱۰۰ اصله نهال دیگر صندل را غرس می‌کند؛ ولی باز هم به سرنوشت بیشة پیشین گرفتار می‌شود.۱۶۱ صاحب این قلم در تیرماه ۱۳۸۳ طی گزارشی، پیشنهاد بررسی کاشت و پرورش درختان صندل در بوشهر و نواحی مشابه را به وزارت جهاد کشاورزی مطرح کرده است.۱۶۲‏

‏۶٫ چای: پیشینة آشنایی ایرانیان با چای در حدی است که در منابع طب و داروشناسی ـ نه با مفهوم و مصرف کنونی ـ از آن یاد شده. بیرونی می‌گوید «چا: نوعی است از انواع نبات و معدن او در زمین چین است، و این جیم ‏‎]‎‏حرف چ در لغت چا‎[‎‏ را تازیان معرّب کنند و گویند صا. و این نبات را بپزند و در وعایی ‏‎]‎ظرفی‎[‎‏ چهارسو خشک کنند…»۱۶۳ رشیدالدین فضل‌الله همدانی شرحی دربارة کشت و پرورش «چا»، معرب آن «شارشای» نقل کرده است.۱۶۴ مصرف چای در ایران تا عهد کریم‌خان زند معمول نبود؛ اما در عهد قاجاریه به سرعت رواج یافت، به طوری که از آن روزگار تا امروز همواره یکی از اقلام عمدة واردات ایران از هند بوده است. همان‌طور که اشاره شد، محمد میرزا (کاشف‌السلطنه) نهال چای را به ایران وارد کرده که کشت و پرورش آن توفیق‌آمیز بوده و تا امروز استمرار یافته است.

۷٫ تنباکو: در کمتر از یک قرن پس از کشف قارة آمریکا توسط کریستف کلمب (سال ۱۴۹۲م)، کشت تنباکو و استعمال آن در هند رایج شد. پزشک ایرانی حکیم ابوالفتح گیلانی (متوفی۹۹۷ق ر۱۵۸۹م) طبیب و ندیم اکبرشاه گورکانی، به منظور تلطیف و تصفیة و خنک کردن دود تنباکو، آن را از داخل آب عبور داد و به این ترتیب قلیان اختراع شد.۱۶۵‌در برخی از منابع اخیر در مورد انتقال تنباکو گفته شده است که «تخمش به توسط پرتغالی‌ها به ایران رسید… و در سال ۱۰۳۸ق ‏‎]‎‏۱۶۲۸م‏‎[‎‏ در گیلان کشت می‌شده است… استعمال دخانیات در دورة صفویه معمول شد، و به قولی از خاک عثمانی به ایران رسید».۱۶۶‌تردید نیست که رواج استعمال دخانیات از عهد صفویه آغاز شده است؛ اما اینکه توسط پرتغالی‌ها یا از عثمانی به ایران رسیده باشد، قابل تردید به نظر می‌رسد. این اقدام باید توسط افرادی از انبوه ایرانیانی که بین ایران و هند آمد و شد داشته‌اند، صورت گرفته باشد؛ زیرا قلیان را حکیم گیلانی در قرن دهم اختراع کرده و مقارن با آن ایرانیان با استعمال تنباکو آشنا بوده‌اند.

هند در سال ۱۹۴۷م استقلال پیدا کرد و پس از آن با درایت رهبران، کوشش فرهیختگان و ملیتهای مختلف آن به‌تدریج زمینة ترقی و تعالی آن فراهم آمد؛ مطابق نوشتة یکی از فرزانگان ایرانی (در سال ۱۳۳۷) و تحلیل کوتاه صاحب این قلم (در سال ۱۳۸۳) از این نوشته، هند به‌تدریج جایگاه شایستة خود را در عرصة ‌جهانی به دست آورده است: در جنب قصر رئیس‌جمهور هند عمارت مجلل وزارت دفاع با سردر و ایوانی مرتفع قرار دارد که بر بالای طاق ایوان آن این بیت به خط نستعلیق بسیار درشت، منقش با رنگ طلا، کتیبه شده است:کیمیا ‌خواهی، زراعت کن که خوش گفت آن که گفتر زرع ثلثانش زر است و ثلث باقی هم زر است. بلی زرع (زر+ع ر عین) دو ثلث این کلمه زر و حرف «ع» در وجه عین به معنی زر مسکوک است. معلوم می‌شود که دولتمردان هند به حکمت این سخن پندآموز پارسی پی برده و آن را بر طاق وزارت جنگ یا دفاع خود با زر نبشته‌اند؛ در واقع آنها در آن سالهای بحرانی تحت استعمار با آن همه فقر، جهل و نکبتی که دامنگیر ملت هند بود، بدون نفت، به جنگ با غول گرسنگی و دیو فقر رفته و عرصة این کارزار مقدس کشتزارها و غلبه بر نیروهای اهریمنی بود. حاصل این نبرد پیروزمندانه به واقع زرع بوده که مصداقی از زر مضاعف است؛ زیرا با زراعت نه تنها حدود یک میلیارد نفر سیر شده‌اند، بلکه با صدور مازاد محصولات زراعی زر را عاید خزانة خویش کرده‌اند و این کشور به برکت زراعت در زمرة قدرتهای جهانی درآمده است و فردا ابرقدرتی خواهد بود.۱۶۷‏

اکنون هند در واقع ابرقدرتی رو به تعالی است و به دور از ترفندهای دیگر ابرقدرتها راه خود را طی می‌کند. به امید آنکه ایران نیز جایگاه والای خود را ـ با یاری فرهیختگان در رشته‌های مختلف علوم و فنون، به‌خصوص کشاورزان، باغبانان، کارشناسان امور فلاحت با برنامه‌ریزی‌های دقیق و سنجیدة مسؤلان مملکت ـ کسب کند و در عرصة جهانی خوش بدرخشد.‏

پی‌نوشتها:

۱۵۱٫ ابریشمی، زعفران از دیرباز، ۶۵۴، ۶۵۵٫

۱۵۲٫ همان، ص۶۵۵، ۶۶۹، جدول شمارة ۴۵ ملاحظه شود.

۱۵۳٫ ابریشمی، فصلنامة بانک و کشاورزی (تهران، ش ۶۹، زمستان ۱۳۷۸) ص۴۵ـ۵۱، مقالة «زردچوبه در ایران»؛ ابریشمی، زعفران از دیرباز، ص۵۰۶، ۵۵۳، یادداشت شمارة ۳۷۹٫

۱۵۴٫ علی دهبان (دیپلمة فلاحت)، مجلة مدرسة عالی فلاحت کرج، شمارة ۳، اردیبهشت ۱۳۱۳، ص۸۰ تا ۸۵، مقالة «زنجبیل و زردچوبه»؛ کاظمی، همان کتاب، ص۳۵٫

۱۵۵٫ علی دهبان، همان مأخذ، ص۸۳، سید مصطفی شاه علائی، مجلة ابتکار، شمارة مخصوص نوروز، ۱۳۵۰، ص۲۵، مقالة «زردچوبه و تاریخچة کشت آن در ایران».

۱۵۶٫ شاه علائی، همان مأخذ، همان جا.

۱۵۷٫ علی دهبان، همان مأخذ، همان جا.

۱۵۸- فرهنگ بزرگ سخن، به سرپرستی حسن انور، تهران، سخن، ۱۳۸۱، ص۴۷۶۹، ذیل «صندل»

۱۵۹٫ بیرونی، کتاب الصیدنه، ص۳۹۵، ۳۹۶؛ همو، صیدنه، ص۴۴۹، ۴۵۰٫

۱۶۰٫ سلیمان تاجر سیرافی، سلسله التواریخ ر اخبار الصین و الهند، ترجمة حسین قرچانلو، تهران، اساطیر، ۱۳۸۱، ص۷۷، ۷۸٫

۱۶۱٫ ابریشمی، زعفران از دیرباز، ص۳۴۶، ۴۱۹، یادداشت شمارة ۶۹٫

۱۶۲٫ پیشنهاد کشت و پرورش درختان صندل را در تیرماه ۱۳۸۳ طی گزارشی کوتاه به معاونت باغبانی وزارت جهاد کشاورزی (آقای مهندس محمدعلی طهماسبی) مطرح کرده. بررسی این پیشنهاد به آقای ابوالقاسم حسن‌پور (از کارشناسان ارشد باغبانی و جنگل) محول شده و ظاهراً موضوع در حال پیگیری و پژوهش است.

۱۶۳٫ بیرونی، کتاب الصیدنه، ص۱۶۵٫

۱۶۴٫ رشید‌الدین فضل‌الله، آثار و احیاء، ص۸۶ تا ۸۸٫

۱۶۵٫ الگود، همان کتاب، ص۴۶٫

۱۶۶٫ دایره‌المعارف فارسی، ج ۱، ص۶۷۹، ذیل «توتون».

۱۶۷٫ ابریشمی، زعفران از دیرباز، ص۴۳٫

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *